بیماری‌های خاکزاد از مهم‌ترین عوامل محدودکننده تولید محصولات کشاورزی هستند. این عوامل به دلیل توانایی بقا و استقرار طولانی‌مدت در خاک به دشواری کنترل شده و سالیانه خسارت اقتصادی قابل توجهی ایجاد می‌کنند. فوزاریوم، پیتیوم و فایتوفتورا از مهم‌ترین عوامل بیماری‌زای خاک‌زی به شمار می‌روند. فوزاریوم یک قارچ حقیقی است که عمدتاً سیستم آوندی گیاه را آلوده می‌کند، در حالی که پیتیوم و فایتوفتورا از گروه اومیست‌ها (موجودات یوکاریوت رشته‌ای شبیه قارچ) بوده و بیشتر موجب پوسیدگی ریشه، طوقه و در برخی موارد اندام‌های هوایی می‌شوند. شناخت این عوامل و اجرای راهکارهای مناسب مدیریتی، نقش مهمی در کاهش خسارت و افزایش بهره‌وری تولید دارد.
گونه‌های مختلف فوزاریوم، به‌ویژه Fusarium oxysporum، عامل پژمردگی آوندی بسیاری از محصولات زراعی و باغی هستند. این قارچ پس از نفوذ از طریق ریشه در آوندهای چوبی مستقر شده و با اختلال در انتقال آب، موجب زردی برگ‌ها، پژمردگی، کاهش رشد و در نهایت مرگ گیاه می‌شود.
گونه‌های پیتیوم از مهم‌ترین عوامل مرگ گیاهچه و پوسیدگی ریشه محسوب می‌شوند. این عوامل در خاک‌های مرطوب و دارای زهکشی نامناسب به‌سرعت گسترش یافته و با تخریب ریشه‌های مویین، جذب آب و عناصر غذایی را کاهش داده و سبب ضعف عمومی گیاه می‌شوند.
گونه‌های فایتوفتورا نیز از مخرب‌ترین عوامل بیماری‌زای خاکزاد هستند و موجب پوسیدگی ریشه، طوقه و در برخی میزبان‌ها پوسیدگی اندام‌های هوایی می‌شوند. انتشار زئوسپورهای متحرک این عامل از طریق آب آبیاری و رطوبت بالا، مهم‌ترین عامل گسترش آن است.
تشخیص مزرعه‌ای بیماری‌ها
تشخیص مزرعه‌ای این بیماری‌ها بر اساس محل آلودگی، نوع پوسیدگی و الگوی پیشرفت علائم انجام می‌شود. در بیماری فوزاریوم، علائم با زردی تدریجی برگ‌های پایینی، کاهش رشد و پژمردگی آغاز شده و مهم‌ترین نشانه تشخیصی آن، قهوه‌ای یا قرمز شدن آوندهای چوبی در مقطع ساقه و ریشه است. در بسیاری از موارد، علائم ابتدا در یک سمت گیاه یا یک شاخه ظاهر می‌شوند. پیتیوم عمدتاً به ریشه‌های جوان حمله کرده و موجب پوسیدگی نرم و آبکی ریشه می‌شود. در این حالت پوست خارجی ریشه به‌آسانی جدا شده و تنها استوانه مرکزی باقی می‌ماند. این عامل همچنین مهم‌ترین عامل مرگ گیاهچه قبل یا بعد از سبز شدن (Damping-off) است. در فایتوفتورا ، پوسیدگی معمولاً از ریشه و طوقه آغاز شده و به سمت ساقه گسترش می‌یابد. بافت‌های آلوده قهوه‌ای تیره تا سیاه بوده و اغلب مرز مشخصی بین بافت سالم و بیمار مشاهده می‌شود. در شرایط رطوبت بالا، لکه‌های آبسوخته نیز ممکن است روی برگ و ساقه ظاهر شوند. برخلاف پیتیوم که عمدتاً ریشه‌های مویین را درگیر می‌کند، فایتوفتورا علاوه بر ریشه، طوقه و گاهی اندام‌های هوایی را نیز آلوده می‌سازد.
مدیریت تلفیقی بیماری‌های خاکزاد
کنترل پایدار بیماری‌های خاکزاد تنها با مصرف قارچ‌کش امکان‌پذیر نیست و نیازمند اجرای مدیریت تلفیقی بیماری‌ها (Integrated Disease Management) است. این رویکرد با کاربرد روش‌های زراعی، بهداشتی، زیستی و شیمیایی برای کاهش جمعیت عامل بیماری‌زا و افزایش مقاومت گیاه استوار است. استفاده از بذر و نشای سالم، حذف بقایای آلوده، ضدعفونی تجهیزات، بهبود زهکشی خاک و مدیریت صحیح آبیاری از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه محسوب می‌شوند. همچنین استفاده از عوامل کنترل زیستی مانند گونه‌های Trichoderma و Bacillus از طریق رقابت، تخریب مستقیم عوامل بیماری‌زا- مایکوپارازیتیسم (Mycoparasitism) و تولید ترکیبات ضدقارچی، در کاهش جمعیت عوامل بیماری‌زا مؤثر است. در شرایطی که شیوع بیماری بالا باشد، مصرف قارچ‌کش‌ها بر اساس نوع عامل بیماری‌زا، مرحله رشد گیاه و شرایط محیطی، بخش مهمی از برنامه مدیریت تلفیقی را تشکیل می‌دهد.
با توجه به موارد مذکور، کود بیولوژیکBIOHEALTH THBS WSG از کمپانی Humintech آلمان دارای قارچ Trichoderma harzianum با غلظت 106 CFU/g و باکتری Bacillus Subtilis با غلظت 107 CFU/g به همراه ماده آلی، اسید هیومیک، اسید فولویک، عصاره جلبک دریایی و پتاسیم می‌باشد که شرکت خزر سم کود اقدام به واردات آن کرده است. کود بایوهلث با دارا بودن ترکیب هم‌افزای باکتری‌ها و قارچ‌های مفید، همراه با مواد آلی و معدنی ارزشمند، نقش مؤثری در مدیریت تلفیقی بیماری‌های خاک‌زی و بهبود ویژگی‌های فیزیکی ، شیمیایی و زیستی خاک، افزایش جذب عناصر غذایی، و تقویت رشد و عملکرد گیاه ایفا می‌کند
همچنین در سبد واردات و تولید، قارچ‌کش‌های مؤثری برای مدیریت بیماری‌های خاکزاد ارائه شده‌اند که از مهم‌ترین آن‌ها جهت کنترل فوزاریوم (های‌مکسازول و کاپتان)، پیتیوم (های‌مکسازول و پروپاموکارب هیدروکلراید) و فایتوفتورا (پروپاموکارب هیدروکلراید، فوزتیل آلومینیوم، کوپراکسی کلراید) می‌توان اشاره کرد. انتخاب قارچ‌کش مناسب باید با توجه به عامل بیماری‌زا، نوع محصول، مرحله رشد گیاه و شرایط محیطی انجام شود .
