تغذیه کافی و متعادل گیاهان نقش تعیینکنندهای در رشد، نمو، عملکرد و کیفیت محصولات دارد. یکی از عناصر پرمصرف در کوددهی که کمبود آن بسیار شایع است، فسفر است. کمبود فسفر از مشکلات عمده حاصلخیزی خاک در سطح جهان و بهویژه در ایران محسوب میشود. .
فسفر نقشی اساسی در ساختار سلولی و متابولیسم گیاه دارد. این عنصر در سنتز اسیدهای نوکلئیک و فسفولیپیدها شرکت میکند، جزئی از مولکول ATP و کوآنزیمها است و در متابولیسم انرژی نقش کلیدی ایفا میکند. کمبود فسفر باعث کوتولگی گیاه شده و اغلب با علائم گیاهان جوان اشتباه گرفته میشود. علاوه بر این، کمبود فسفر فرآیندهای سوختوساز مانند تبدیل قند به نشاسته را مختل کرده و منجر به تجمع آنتوسیانین و ایجاد رنگ ارغوانی در برگها میشود.
جهت مقابله با کمبود فسفر سالانه حدود 15 میلیون تن کود فسفر در جهان مصرف میشود. با این حال، تنها 5 تا 30 درصد از فسفر مصرف شده به وسیله گیاه در سال بعد استفاده میشود. عوامل بسیاری همچون مقدار فسفر قابل استفاده در خاک، pH خاک، کربنات کلسیم، مقدار و نوع رس، میزان ماده آلی و کاتیونهای کلسیم، منیزیم، آهن و آلومینیوم بر جذب و قابلیت استفاده فسفر در خاک موثر میباشد.
فسفر در بیشتر خاکها عمدتاً با کلسیم و به ندرت با آهن و آلومینیوم کمپلکس میشود. به دلیل ظرفیت بالای برخی خاکها برای تثبیت فسفر، تحرک این عنصر در خاک نسبت به سایر عناصر بسیار کم است. در خاکهای آهکی، رسوب فسفر به صورت فسفات کلسیم، عامل اصلی کاهش قابلیت جذب فسفر محسوب میشود.
مطالعات نشان دادهاند که افزایش مصرف کودهای فسفری در سالهای اخیر، نه تنها موجب افزایش قابل توجه عملکرد محصولات زراعی نشده است، بلکه در برخی موارد به دلیل برهم خوردن تعادل عناصر غذایی، کاهش محصول نیز مشاهده شده است. مصرف بیرویه کودهای فسفاتی علاوه بر جنبههای اقتصادی، دارای پیامدهای زیستمحیطی و بیولوژیکی قابل توجهی است. از جمله این اثرات میتوان به کاهش میکوریزایی شدن ریشه، اختلال در تعادل عناصر غذایی و کاهش جذب عناصر کممصرف مانند آهن، روی و مس اشاره کرد.
گیاهان در بین همه ریزمغذیها، بیشترین نیاز را به آهن داشته در حالی که در مناطق خشك و نیمهخشك کمبود آهن قابل استفاده گیاه بسیار مرسوم است. آهن يكي از عناصر ضروري كم مصرف براي رشد گياهان است و گياه آن را به شكل دو ظرفيتي (Fe+2) جذب ميكند. اين عنصر برای بسياري از فرايندهاي فيزيولوژي و زيست- شيميايي از جمله ساخت كلروفيل، واكنشهاي اكسايش و كاهش، فتوسنتز، تنفس و سيستمهاي آنزيمي ضروري است. با اينكه مقدار كل اين عنصر در خاك زياد است، ليكن برخي خصوصيات شيميايي و فيزيكي خاكها از جمله pH قليايي،كمبود مواد آلي، مصرف بيش از مقدار كودهاي فسفردار و افزایش غلظت منگنز، تغذيه آهن به وسيله گياهان را زير تأثير قرار داده و فراهمي آن را كاهش ميدهد.
عنصر روی در مقدار کم به عنوان یك ریزمغذی ضروری برای رشد و نمو در بسیاری از فرآیندهای متابولیکی و با تاثیر بر فعالیت آنزیمهای حیاتی نقش مهمی در متابولیسم گیاهان ایفا میکند و در متابولیسم کربوهیدراتها، حفظ یکپارچگی غشای سلولی، سنتز پروتئین، تنظیم سنتز اکسین و تشکیل گرده گیاه نقش دارد. این فلز تنها عنصری است که به عنوان فعال کننده و عامل مشترک در هر 6 گروه آنزیمی اکسیدوردوکتاز، ترانسفراز، هیدرولاز، لیاز، ایزومراز و لیگاز نقش دارد. در خاکهای قلیایی و آهکی، بهویژه آنهایی که دارای pH بالا و مقدار زیاد کربنات کلسیم هستند، روی بهصورت ترکیبات نامحلول درمیآید و قابلیت جذب آن توسط گیاه کاهش مییابد. فقر ماده آلی در خاک نیز سبب کاهش توانایی نگهداری و تبادل روی میشود، در حالی که بافت سبک و شنی خاک موجب شستوشوی این عنصر از ناحیه ریشه میگردد. از سوی دیگر، مصرف بیش از حد کودهای فسفاته و پتاسه بدون توجه به تعادل عناصر ریزمغذی، یکی از مهمترین عوامل تشدیدکننده کمبود روی است، زیرا فسفر زیاد موجب تثبیت شیمیایی این عنصر میشود. آبیاری بیشازحد، تهویه زیاد خاک، و رقابت عناصر فلزی دیگر مانند آهن و منگنز نیز جذب روی را محدود میکنند.
در خاکهای آهکی، محلولپاشی عناصر ریزمغذی به دلیل بر طرف نمودن سریع کمبود، آسانتر بودن اجرای آن و جلوگیری از تثبیت، اهمیت دارد. همچنین محلولپاشی سبب ترشح مواد قندی و سایر مواد از ریشه به محلول خاک شده و سبب بهبود فعالیت میکروبی در رایزوسفر شده و قابلیت جذب عناصر غذایی را افزایش میدهد. کمبود برخی عناصر گاهی سبب کاهش جذب سایر عناصر غذایی میشود، لذا توجه بیشتر به نحوه کاربرد آنها ضروری به نظر میرسد. کاربرد ریزمغذیها به روش محلولپاشی میتواند وضعیت رشد گیاه را بهبود بخشد. از طرفی عناصر کم مصرف با تاثیر بر جذب عناصر پرمصرف از اهمیت ویژهای برخوردارند.
افزایش جذب فسفر از خاک با کاربرد عناصر ریزمغذی، عمدتاً به دلیل تحریک رشد ریشه و توسعه مناطق وسیعتر ریشه در خاک است؛ زیرا فسفر عنصر غیرمتحرکی است و تحرک محدودی دارد. مطالعات نشان میدهند که محلولپاشی گیاه با عناصر آهن و روی، شدت فتوسنتز را افزایش میدهد. این امر موجب انتقال بیشتر کربوهیدراتها به ریشهها و در نتیجه افزایش رشد ریشه و جذب عناصر غذایی میشود و غلظت عناصر در بافتهای گیاهی بالا میرود.
علاوه بر این، بخشی از محصولات فتوسنتزی منتقلشده به ریشهها توسط خود ریشه مصرف نمیشود، بلکه به محیط ریشه (رایزوسفر) ترشح میگردد. این مواد به شکل اسیدهای آلی و کربوهیدراتها، جمعیت میکروبی خاک را افزایش داده و فعالیت میکروبی را تحریک میکنند. نتیجه این فرآیند، آزادسازی عناصر غذایی مختلف، تشکیل کلات با کاتیونهای فلزی و افزایش حلپذیری ترکیبات فسفر، کلسیم، آهن و روی در خاک است.
با توجه به موارد مذکور، شرکت خزر سم کود اقدام به واردات کود زیگما (Zeugma) از شرکت Ceon نموده است. این کود حاوی عناصر نیتروژن، فسفر و روی میباشد. هدف از تأمین این کود، افزایش رشد و توسعه ریشه، بهبود جذب آب و مواد غذایی توسط گیاه، استقرار بهتر گیاهچه در مراحل اولیه رشد، جبران کمبود عناصر مغذی و در نهایت ارتقای عملکرد محصول است.
| نیتروژن کل (N) | % 7 |
| فسفر قابل استفاده (P2O5) | % 35 |
| روی محلول (Zn) | % 7 |
