تغذیهی متعادل گیاه، همراه با تأمین آب کافی، انتخاب ارقام سازگار و پرمحصول، و کنترل مؤثر بیماریها، آفات و علفهای هرز، از عوامل اصلی در بهبود عملکرد گیاهان محسوب میشود. در این میان، اگرچه ریزمغذیها در مقادیر بسیار اندک مورد نیاز گیاه هستند، اما نقش حیاتی در انجام واکنشهای فیزیولوژیکی، بیوشیمیایی و فرایندهای متابولیکی دارند و در نهایت موجب افزایش کمی و کیفی عملکرد محصولات کشاورزی میشوند.
بر اساس نتایج مطالعات خاکشناسی در ایران، حدود ۳۷ درصد از اراضی زیر کشت غلات از نظر قابلیت جذب آهن (Fe)، ۴۰ درصد از نظر روی (Zn) و ۲۵ درصد از نظر منگنز (Mn) دچار کمبود هستند. همچنین آمارهای جهانی نشان میدهد که حدود ۵۰ درصد از خاکهای زراعی جهان با کمبود روی و نزدیک به ۳۰ درصد با کمبود آهن مواجهاند. مصرف گستردهی غلات با غلظت پایین این عناصر کممصرف، از عوامل اصلی بروز کمبود آهن و روی در جوامع انسانی، بهویژه در کشورهای در حال توسعه بهشمار میرود.
در خاکهای مناطق خشک و نیمهخشک، ریزمغذیهایی مانند آهن، روی و منگنز بهدلیل pH بالا و وجود مقادیر زیاد کربنات کلسیم، بهسرعت به شکلهای نامحلول و غیرقابل جذب برای گیاه تبدیل میشوند و در نتیجه، علائم کمبود آنها بروز میکند. در ایران، بهدلیل آهکی بودن بخش عمدهای از خاکها، مصرف نامتعادل کودهای شیمیایی (بهویژه کودهای فسفاته)، عدم رعایت تناوب زراعی، مصرف پایین مواد آلی و استفادهنکردن از کودهای حاوی عناصر ریزمغذی، کمبود این عناصر در خاک و متعاقباً در محصولات کشاورزی بهطور چشمگیری مشاهده میشود.
از اینرو، بهمنظور تأمین نیاز غذایی گیاه و بهبود عملکرد و کیفیت محصول، تغذیهی برگی بهعنوان روشی کارآمد، بهویژه در شرایطی که کارایی جذب عناصر از طریق خاک پایین است، توصیه میشود.
آهن (Fe) یکی از عناصر ریزمغذی ضروری برای گیاه است که در فرآیندهای متابولیکی متعددی از جمله تثبیت نیتروژن، سنتز کلروفیل، تشکیل تیلاکوئید، توسعهی کلروپلاست، تولید رنگدانهها و کاتالیز واکنشهای آنزیمی نقش دارد. این عنصر در فعالیت آنزیمهای درگیر در تنفس نوری، متابولیسم گلیکولات و همچنین در تنظیم تعرق گیاه نقش مستقیم ایفا میکند. کمبود آهن موجب کاهش شدت فتوسنتز و تثبیت دیاکسیدکربن در واحد سطح برگ شده و در پی آن، میزان قندها و نشاستههای ذخیرهای کاهش مییابد؛ در نتیجه وزن هزار دانه و عملکرد نهایی محصول کاهش پیدا میکند.
روی (Zn) نیز از عناصر ریزمغذی حیاتی است که بهعنوان جزء ساختاری بسیاری از آنزیمها و یا کوفاکتور آنزیمی، در متابولیسم گیاه نقش دارد. این عنصر در سنتز RNA و DNA، متابولیسم کربوهیدراتها، لیپیدها و پروتئینها، تشکیل ریبوزومها، فتوسنتز، تقسیم و طویل شدن سلولها، حفظ یکپارچگی غشاهای سلولی و تنظیم هورمونهای رشد نظیر اکسین مؤثر است. کمبود روی سبب کاهش طول میانگرهها، کوچک شدن برگها و اختلال در رشد رویشی گیاه میشود.
منگنز (Mn) نیز در ساختار و عملکرد بسیاری از آنزیمهای دخیل در فرآیندهای فتوسنتزی و تنفسی نقش دارد و در فعالسازی آنزیمهای متابولیکی مختلف مشارکت میکند. کمبود این عنصر باعث کاهش جذب عناصر غذایی نظیر فسفر و کلسیم، کاهش میزان کلروفیل و افت نرخ فتوسنتز میگردد.
با توجه به نقش حیاتی ریزمغذیها در فرآیندهای فیزیولوژیکی گیاه — از جمله فعالیتهای آنزیمی (روی)، سنتز کلروفیل (آهن) و تولید کربوهیدراتها و فعالسازی آنزیمها (منگنز) — تأمین کافی این عناصر میتواند موجب افزایش کارایی فتوسنتز، بهبود رشد رویشی و زایشی و در نهایت افزایش عملکرد زیستی و اقتصادی گیاه شود.
در این زمینه، تغذیهی برگی بهعنوان روشی کارآمد برای تأمین سریع و مؤثر عناصر غذایی مورد نیاز گیاه، از جایگاه ویژهای در مدیریت تغذیهای محصولات کشاورزی برخوردار است.
نتایج پژوهشها نشان میدهد که کاربرد عناصر ریزمغذی (آهن، روی و منگنز) در مراحل اولیه رشد غلات موجب تقویت رشد ریشه، افزایش ارتفاع گیاه و افزایش تعداد و سرعت پنجهزنی میشود. همچنین، محلولپاشی این عناصر پیش از ظهور سنبله، سبب گردهافشانی مطلوب، افزایش تعداد دانه در سنبله، بهبود پرشدگی دانه و در نهایت افزایش عملکرد دانه میگردد. در گیاهان علوفهای خانوادهی غلات نیز، محلولپاشی منفرد یا ترکیبی این عناصر موجب افزایش شاخص سطح برگ، رشد سریعتر و افزایش معنیدار تولید مادهی خشک در واحد سطح شده است.
با توجه به موارد مذکور، شرکت خزرسمکود اقدام به واردات کود هیومآیرون (Humiron Mix WSP) از شرکت معتبر هیومینتک (Humintech) آلمان نموده است. این کود با دارا بودن عناصر آهن، روی و منگنز، همراه با هیومیک اسید، فولویک اسید، نقش مؤثری تقویت ریشهزایی، رشد و ایجاد پنجههای قوی و بارور در غلات ایفا میکند.
| آهن کلاته با EDTA | % 3/5 |
| روی کلاته با EDTA | % 2/5 |
| منگنز کلاته با EDTA | % 1/5 |
| پتاسیم هیومات | 22% |
| هیومیک اسید | 20% |
| فولویک اسید | 4% |
| پتاسیم محلول در آب (K2O) | 12% |
| گوگرد کل (SO3) | 5% |
همچین کود اکوماگما (ECO-Magma) از شرکت تیانجین (Tiangin) چین، حاوی عناصر ریزمغذی است که با کاربرد آن در زمان قبل از ظهور سنبله، میتوان گردهافشانی مناسب و افزایش تعداد دانه در سنبله، بهبود پرشدگی دانه بدست آورد.
| آهن محلول | 6% |
| روی محلول | 5% |
| منگنز محلول | 5% |
| مس محلول | 2% |
| بر محلول | 2% |
| مولیبدن محلول | % 0/4 |
